آموزش ساخت دار قالی بافی

آموزش ساخت دار قالی‌بافی

برای تولید فرش دستباف ، فراگیری ساخت دار قالی بافی اولین مسئله مهمی است که باید به آن توجه کرد. دار قالی که چارچوبی برای نگهداری فرش در تمام مراحل بافتن است ، انواع مختلفی دارد مانند : دار افقی ، عمودی و هوشمند ، که هر کدام از آنها در مناطقی از کشور مورد استفاده هستند.

این دارها بسته به نوعی که دارند از قطعات مختلفی مثل : سر دار ، زیر دار ، گوه ، هاف ، کوجی و فندک تشکیل شده‌اند و برای ساختن و برپایی آنها نکات مهم و مراحلی وجود دارد ؛ برای آشنایی کامل با مطالبی که ذکر شد در ادامه با ما همراه باشید.

دار قالی‌بافی و پیشینه آن

به پایه‌ای که تار و پود فرش را نگه می‌دارد و تا پایان مرحله بافتن ، قالی بر روی آن سوار است دار قالی‌بافی گفته می‌شود ؛ این پایه‌ها معمولا به شکل چارچوب هستند و از قدیم با چوب ساخته می‌شوند اما امروزه دارهای فلزی طراحی شده‌اند که کار با آنها راحت‌تر است و از استحکام بیشتری مخصوصا در مواقع جا به جایی برخوردارند.

انواع دار قالی‌بافی و کاربرد آنها

به طور کلی دارهای قالی بافی به سه دسته تقسیم می‌شوند :

دار افقی :

انواع دار قالی‌بافی و کاربرد آنها
قدیمی‌ترین نوع دار قالی که از جنس چوب ساخته می‌شود و به صورت افقی روی زمین قرار می‌گیرد. فاصله این دار با سطح زمین حدود ۳۰ سانتیمتر است که باعث می‌شود هنرمند روی زمین بنشیند و این کار به پاها و کمر او فشار بیاورد ؛ هم‌چنین از دیگر معایب این نوع دار فضای زیادی است که از زمین اشغال می‌کند. دار افقی برای بافت اولین فرش‌ها و زیراندازها ساخته شده است.

دار عمودی :

عیوب دارهای افقی رفته رفته باعث شد تا نوع دیگری از دار به صورت عمودی طراحی شود که به صورت ایستاده بر روی زمین قرار می‌گیرد و امروزه عموما از جنس فلز ساخته می‌شود. این مدل به خاطر نوع ساختارش جای بسیار کمتری را اشغال می‌کند و هنرمند مجبور نیست حتما روی زمین بنشیند ، بلکه می‌توان پایه‌های آن را بالاتر قرار داد تا از نیمکت و حتی صندلی طبی برای نشستن استفاده شود.

دار قالی‌بافی عمودی نیز انواع مختلفی دارد و به طور کلی به سه نوع تقسیم می‌شود :

  • دار ثابت : انتهای راست‌روها در این مدل دار ، حدود ۴۰ سانت در زمین فرو رفته و آن را ثابت می‌کنند ، در این دار چله‌کشی به صورت فارسی انجام شده و چله‌های اضافی روی سر دار گره می‌خورند.
  • دار کرمانی (دار گردان) : در این نوع دار سر و زیر دار به وسیله اهرمی دور محور خود می‌چرخند و برای شل و سفت کردن چله‌ها از دو سوراخ که روی سر دار عمود برهم پیش‌بینی شده استفاده می‌شود ، به این صورت که اهرمی از میان یکی از آنها رد شده و با کشیدن متوالی آن تارها را سفت کرده و بالای اهرم روی پایین راست‌روها مهار می‌گردد.
  • دار تبریزی : در این مدل چله‌ها به دور سر و زیر دار پیچیده شده و عمل پایین‌کشی در پشت دار صورت می‌گیرد و محل نشستن بافنده در آن ثابت است.

دار مکانیکی (هوشمند) :

بسیاری از عیوب دارهای قدیمی در این نوع دار قالی گرفته شده است و حتی آن را برای افراد معلول و نابینا قابل استفاده کرده‌اند. در این مدل به دلیل راحتی در جا به جایی تیرها ، چله‌کشی و… مدت زمان بسیار کمتری برای بافت فرش نیاز است و هم‌چنین آسیبی به هنرمند وارد نمی‌شود.

خواندن مطلب  فرش ابریشم ماشینی را بشناسیم

مناطق مورد استفاده انواع دار قالی

مناطق مورد استفاده انواع دار قالی
امروزه هنوز هم در بسیاری از روستاهای سنتی ایران ، دار قالی به صورت افقی و از جنس چوب ساخته می‌شود و برای بافت انواع فرش‌ها و قالیچه‌ها به کار می‌روند ، عشایر ایرانی و مناطق ترکمن‌ نشین هم هنوز برای پیاده کردن این هنر ارزشمند بر پهنه تار و پود ، از این نوع دار استفاده می‌کنند.

اما همان‌گونه که پیش از این اشاره شد ، برای جلوگیری از آسیب‌های دارهای قدیمی و رفع عیوب ، امروزه در شهرهایی از کشور که هنوز قالی دستباف رونق دارد ، مدل دارهای عمودی مورد استفاده قرار می‌گیرد و عموما از جنس فلز ساخته می‌شوند. این نوع دار در مناطق سنتی‌تر به صورت ثابت است و در مناطق آذربایجان و ترک‌نشین بیشتر از نوع دار قالی عمودی تبریزی استفاده می‌شود. دار عمودی گردان یا کرمانی نیز بیشتر در استان کرمان و منطقه‌های مرکزی ایران نظیر کاشان ، یزد و… کاربرد دارد.

اجزای تشکیل‌دهنده دار قالی بافی و کاربرد آنها

برای ساخت دار قالی بافی ابتدا لازم است با تمام اجزای تشکیل دهنده آن به خوبی آشنایی پیدا کنیم :

  • سرِ دار : تیرکی افقی است که در قسمت بالای دار قرار دارد و وظیفه آن مهار کردن چله‌ها می‌باشد.
  • زیرِ دار : این هم تیرکی افقی است که درست مانند سر دار چله‌ها را مهار می‌کند ، با این تفاوت که در قسمت پایینی دار قالی قرار می‌گیرد.
  • راست‌روها : تیرک‌هایی عمودی هستند که زیر دار و سر دار را نگه می‌دارند و برای چله‌کشی کاربرد دارند.
  • گوه : وسیله‌هایی مثلثی شکل هستند که وظیفه آنها متصل کردن زیردار و سردار با راست‌روها می‌باشد و کار شل و سفت کردن چله بر عهده آنها است ، البته این وسایل در دارهای چوبی مورد استفاده هستند و در نوع فلزی از پیچ و مهره برای این کار استفاده می‌گردد.
  • فندک : تیرکی است که موازی با سر دار و با فاصله ۳۰ تا ۵۰ سانتی از آن قرار می‌گیرد و چله‌ها را مهار می‌کند ؛ در دارهای تبریزی از ابتدا تا آخر بافت بر روی دار قرار دارند اما در دار فارسی مدت زمانی که از آن استفاده می‌شود بسته به نوع و مدل فرش متفاوت است.
  • کوجی : چوبی است که در وسط دار قالی قرار گرفته و با کمک نخ کوجی چله‌های پایین را مهار می‌کند و با این کار از کج شدن فرش جلوگیری می‌کند.
  • هاف (دارتی) : چوب‌های متحرکی هستند که در لابه‌لای چله‌ها قرار دارند و از زیر سر دار تا پشت کوجی محدوده حرکت کردن آنها است ؛ حفظ و تنظیم فاصله زیر و رو میان چله‌ها بر عهده هاف است که این کار را با حرکت به سمت بالا و پایین انجام می‌دهد و پودکشی را آسان می‌کند.

مراحل ساخت دار قالی بافی

اکنون که با اجزای کلی دار فرش‌بافی آشنا شدید ، با ما همراه باشید تا مراحل ساختن دار قالی بافی و مونتاژ آن را یاد بگیرید :

  • کنترل و تعیین جنس دار :

چون چارچوب ، قسمت اصلی دار قالی است باید ابتدا جنس آن را تعیین کنید که در گذشته چوب بوده و اکنون بیشتر از جنس فلز ساخته می‌شود و بهتر است تیرک‌های چارچوب از جنس آهن سیاه باشند. شکل زیر دار و سر دار چه لوله‌ای باشد یا به صورت قوطی، برای جلوگیری از لغزیدن چله‌ها و سابیده شدن نخ با فلز باید قبل از چله‌کشی لا کاغذ یا پارچه پوشانده شود. این قسمت‌ها نباید هیچ برآمدگی یا ناصافی داشته باشند.

  • مقاومت سر و زیر دار و راست‌روها :

نسبت به اندازه فرش و تعداد گره‌ها ، مقاومت تیرک‌های سر و زیر دار و راست‌روها باید متناسب انتخاب شود تا از خم شدن و شکستن آنها جلوگیری شود. این تناسب در دارهای چوبی حساسیت بیشتری دارد و باید از چوب خشک و سالم استفاده کرد ؛ چوب روسی برای این کار بهترین انتخاب است.

  • اتصالات :

پیچ‌ها باید از نوع مناسب انتخاب شوند چون محل اتصال راست‌روها و سر و زیر دار هستند و حتما باید روغن‌کاری و روان شده باشند و واشر زیر آنها پیش‌بینی شود. در نوع چوبی نیز گوه‌ها باید از چوب صیقلی و مقاوم استفاده کنید.

  • کنترل قرارگیری تیرک‌ها :

بعد از متصل کردن اجزای اصلی باید کنترل کنید که تیرک‌های دار کاملا عمود و صاف باشند و هیچ‌گونه لقی نداشته باشند.

  • محل نشستن بافنده :

طول صندلی یا نیمکت باید هم عرض دار باشد و قابلیت تنظیم به بالا و پایین داشته باشد و طوری پیش‌بینی شود که بافنده بتواند پای خود را جمع یا آویز نماید.

  • تنظیم فاصله سر و زیر دار :

قبل از اینکه چله‌کشی کنید باید فاصله سر دار و زیر دار در تمام طول آن به صورت یکسان تنظیم شود و برای شل و سفت کردن دار از طریق پیچ‌ها و مهره‌ها باید فضای کافی در نظر بگیرید.

  • تنظیم فاصله ستون‌ها :

برای آسان شدن پودکشی و داشتن کنترل بر تار و پود فرش ، فاصله راست‌روهای دار شما باید از عرض چله‌ها ۱۰ تا ۱۵ سانت بیشتر باشد.

  • محل نصب :

سطحی که دار بر روی آن برپا می‌شود بهتر است تا حد ممکن تراز باشد و دار به صورتی نصب شود که نور طبیعی یا مصنوعی از پشت چله‌ها به چشم بافنده نتابد.

  • رعایت ایمنی :

در تمام مراحل نصب و ساخت دار قالی بافی باید تمام اصول ایمنی برای پیشگیری از صدمه دیدن رعایت شوند ، نکاتی نظیر : استفاده از کلاه و دستکش ایمنی ، پیشگیری از سقوط اجزای دار در هنگام نصب و بعد از نصب با محکم کردن اتصالات ، به کارگیری صحیح ابزار و…

خواندن مطلب  نکاتی درباره طراحی فرش

منبع : ویکی‌پدیا ، دانشنامه آزاد

1 دیدگاه برای “آموزش ساخت دار قالی بافی

  1. مهرداد انصاری گفته:

    توضیحات چون بدون تصویر ارایه شده،برای شخصی مبتدی که میخواهد دار قالی بسازد ناقص است

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.