فرش گروس ، تار و پود در هم تنیده اصیل و کهن ایرانی

فرش گروس

فرش گروس یا بیجار از کهن‌ ترین و با سابقه ترین فرش های دستباف ایرانی است که قدمتی دیرینه دارد و عمر آن به سال ۱۲۶۶ هجری قمری باز می گردد. منطقه گروس که مرکز آن شهر بیجار است از اصیل ترین مناطق تولید کننده فرش بوده و هنوز هم قالی بافی در آنجا رواج داشته و از مهمترین صنایع دستی این شهر می باشد. آشنایی با دنیای گسترده فرش گروس برای علاقه مندان فرش دستباف بسیار دل‌نشین خواهد بود.

پیشینه فرش گروس

اقتصاد منطقه گروس متکی به کشاورزی ، دامداری و صنایع دستی است و این منطقه از پیشگامان تولید فرش در ایران بوده است. فرش گروس فرشی اصیل بوده که چشم و چراغ فرش های ایرانی در گذشته بود. استادان بزرگ طراحی فرش هم چون مرحوم موسی مسعودی ، مرحوم اصغر الله مرادی ، علی اصغر لک و قدرت الله گیچلو از استادان مشهور این منطقه هستند که هنر خود را در قالی گروس رج به رج بافته اند. تعداد زیادی از قالی های قدیمی کردستان که در موزه های فرش داخل و خارج از کشور نگهداری می شوند متعلق به شهر بیجار هستند. در آغاز جنگ جهانی دوم که فرش بسیار تقاضا داشت ، قالی بافان گروس به بافت قالی ظریف و با کیفیت روی آوردند و شهرتی جهانی به فرش گروس یا بیجار بخشیدند.

فرش گروس یا قالی آهنی

فرش گروس - قالی آهنی

مهمترین ویژگی فرش بیجار ساختار متراکم آن است که به همین علت به قالی آهنی مشهور است. این قالی مانند آهن محکم بوده و نمی توان آن را تا کرد. همین امر باعث شد در دوران ابتدایی تجارت فرش آن را «لول» بنامند. برای بافت قالی سفت و فشرده از تار و پود پشمی که حالتی ارتجاعی داشته استفاده شده و آن را به شدت می کوبند. قالیبافان برای بافت فرش گروس ، پود بسیار ضخیم را همراه یک یا دو پود نازک وارد فرش کرده تا بافتی محکم ایجاد کنند. به این ترتیب بافندگان ماهر ، هنر و احساس را با استحکام و دوام در هم آمیخته می کنند. قالیبافان زبردست از شانه سنگین آهنی یا چوبی و هم چنین ابزار دیگری شبیه به پنجه آهنی استفاده می کنند تا بافتی متراکم و فشرده ایجاد کنند.

رنگ و لعاب فرش گروس

ترکیب چشم نواز رنگ های قالی گروس از مهمترین ویژگی های آن است. ترکیب پشم درخشان و رنگ های مسحور کننده معمولاً فرشی با تن رنگی اشباع ایجاد می کند که طرح های خیال انگیز و خلاقانه فرش را مانند جواهر می درخشاند. تضاد جسورانه ای که در رنگ بندی قالی گروس به کار رفته است زیبایی آن را دوچندان می کند.

رنگ های شاد و تند مانند قرمز و چهره ای (اصطلاح محلی برای صورتی پر رنگ) ، صورتی ، مشکی ، پوست پیازی ، سفید ، حنایی و انواع سبز ها در فرش گروس در زمینه ای از رنگ های سرمه ای و قرمز اغلب در بافت فرش گروس به کار می رود. رنگ های انرژی بخش و درجه یک که توسط هنرمندان در بافت قالی استفاده می شود نشان از طبیعت رنگارنگ و زیبای کردستان دارد. تعداد رنگ های فرش بیجار از ۲۷ رنگ تجاوز نکرده و رنگ های قرمز ، سفید و سرمه ای بیش از رنگ های دیگر در آن به کار می رود.

شیرازه بافت فرش گروس

تار و پود بافته شده در قالی گروس از جنس پشم و پنبه است و گره ترکی در آن به کار می رود. شیرازه فرش گروس از نوع شیرازه پیچی سر خود فرش است که اغلب هم رنگ فرش است. بیشتر فرش های گروس امروزی بین ۳۰ تا ۳۵ رج دارند اما در نمونه های قدیمی ۱۵ ، ۲۵ و ۴۰ هم دیده می شود. بافت قالی گروس در گذشته ۵ پود داشته و سنگین و سفت بود اما اکنون دارای ۲ پود در بافت است. دار های قالی قدیمی گاهی موجب ناصاف شدن قالی گروس می شدند که امروزه با وجود دار های فلزی و گردان این مشکل رفع شده است.

طرح و نقش فرش گروس

بافت ظریف ، اصالت و تنوع طرح فرش بیجار از دیگر ویژگی های آن است. طرح های مینا خانی و هرات که در دسته طرح های افشان سرتاسری با جزئیات قرار می گیرند و طرح ترنج لوزی شکل ، به میزان زیادی در فرش های قدیمی گروس به کار رفته‌اند. در قالی بیجار طرحی لنگر مانند در بالا و پایین ترنج یا به عنوان نگاره معلق نیز دیده می شود. شاخه های درهم تنیده و گل های افشان تصنعی هم در قالی های کوچک روستایی و شهری نقش بسته است. طرح گروس که طرحی زیبا و کمیاب برای این فرش است زمینه آبی کبالت تا نیلی متوسط دارد و طرح های بزرگ مشخص سرتاسری از شاخه های پر شکوفه و نقوش اسلیمی روی آن را پوشانده است. در حاشیه اصلی ، طرح های نوار مانند مارپیچ تکرار شونده ای به چشم می خورد.

نقش های مشهور قالی گروس

فرش گروس - نقش های مشهور

از معروفترین نقشه هایی که در این قالی اصیل به چشم می آید می توان به این موارد اشاره کرد :

  • طرح های شکارگاه مانند شکارگاه دورنما و ترنج دار.
  • نقشه های تصویری مانند لیلی و مجنون ، داستان های اسطوره ای و طرح های مینیاتوری.
  • گل فرنگ که تجسمی از شکوفه های نخل هندی یا باغ های انگلیسی است و در فرش های قدیمی دیده می شود. در فرش گروس گل فرنگ مستوفی ، طره دار ، لچک ترنج دار ، دسته گل و گل فرنگ و اسلیمی (پیچی) به کار می رود.
  • درختی مانند بید و مجنون ، گل‌ و بلبل ، دورنما ، گلدانی و ترمه.
  • ماهی درهم از جمله : ماهی بیجار ، سنه ، افشار ، میرک ، زبیده ، حسن تیمور ، سگ ماهی ، زنبوری ، ماهی ریز.
  • شاه عباسی مانند افشان ، لچک ترنج دار و کف ساده.
  • طرح های هندسی مانند سمن بر خانم ، اسلیمی شکسته ، خاتم شیرازی.
  • اسلیمی مانند گل فرنگ ، هندسی یا سرداری و دهن اژدری.
  • طرح خرچنگی.
  • دارو گل مانند : ربعی دار و گل و مستوفی دار و گل.
  • طرح های ذهنی مانند حیوانات تخیلی ، گیاهان ، اشیا و انسان.

ابعاد رایج فرش گروس

قالی بیجار ابعادی کوچک تا بزرگ دارد. قالی ها از ابعاد ۱.۵*۱ متر به بالا بافته می شوند و فرش گروس با بافت ظریف و چشم نواز در ابعاد بزرگ تر مانند ۳*۲ متر و ۳*۴ متر بافته می شود. البته بافت فرش های بزرگ تر از ۱۲ متر مربع نیز در شهر بیجار رواج دارد اما تعداد و محبوبیت آن ها کمتر است. در گذشته روستاییان به سفارش خان ها ، قالی بیجار را در ابعاد بزرگ تر مانند ۳۲ متر مربع تولید می کردند اما به طور کلی فرش با ابعاد بسیار بزرگ خیلی کم توسط روستاییان بافته می شد.

روش و شیوه بافت فرش گروس

به گفته کارشناسان ، فن فرش بافی که بافندگان بیجاری از آن بهره می برند در هیچ نقطه دیگری از ایران یا جهان دیده نمی شود. فرش گروس با گره نامتقارن ترکی بافته شده و دستان هنرمند این خطه ، یک یا دو نخ پود را پس از بافت هر رج از گره ها اضافه می کنند. پس از آنکه یک ردیف گره زده شد نخ پود را قرار می دهند (پود نخی است که در راستای افقی فرش قرار گرفته و گره ها را محکم نگه می دارد). در فرش گروس پیش از جایگذاری پود ، آن را با آب مرطوب می کنند که انعطاف پذیری و نرمی آن از حالت خشک بیشتر است. پس از آن بافنده با شانه ، روی گره ها محکم می کوبد. نخ های پود ، پس از خشک شدن منقبض شده و چله محکمی ایجاد می کنند.

نحوه رنگرزی فرش گروس

در قالی گروس از رنگ طبیعی پشم ، مانند خاکستری روشن ، سیاه و شکری ، بدون رنگرزی استفاده می شد. همچنین رنگ های گیاهی در بافت این قالی به کار می رفت و رنگرزی به شکل محلی و خانگی توسط هنرمندان قالی باف صورت می گرفت. البته افراد دوره گرد هم رنگرزی کرده و رنگ های مختلفی به وجود می آوردند اما برای تولید رنگ سبز و آبی ، نخ ها را به شهر بیجار می فرستادند تا «آبی کار» این دو رنگ را ایجاد کند. امروزه اما با وجود منابع رنگرزی گیاهی در روستاها و زمین های اطراف ، اغلب از رنگ های شیمیایی استفاده می شود و به دلیل هزینه بالا رنگرزی گیاهی ، متاسفانه باید گفت این امر تقریباً اجتناب ناپذیر است.

کیفیت فرش گروس

فرش بیجار به علت سادگی ، ظرافت و زیبایی منحصر به فرد شهرتی جهانی داشته و طرفداران زیادی دارد. فرش گروس به دلیل داشتن بافتی مستحکم برای استفاده روزانه از نظر کیفیت و دوام از بهترین فرش های شرقی است. فرش هایی که امروزه در کارگاه های فرش بافی مدرن بیجار بافته می شوند نیز اصالت و کیفیت در طرح و ساختار را حفظ کرده‌اند. قالی های رنگین و چشم نواز بیجار هنوز هم زینت بخش نمایشگاه های فرش هستند. خالی از لطف نیست بدانید پرز های فرش گروس بلند یا متوسط است. در فرش های نفیس قدیمی و ارزشمند پرز کوتاه تر رویه چینی شده و در نتیجه نقشه فرش جلوه بیشتر نمایان می کند.

فرش گروس تزئینی

فرش گروس - تزئینی

فرش گروس که بافتی ظریف و بسیار هنرمندانه دارد ، به شکل تابلو فرش و فرش های کوچک تزئینی نیز در بازار موجود است که بسیار چشم نواز و دلنشین هستند. نقوش و طرح های خیال برانگیز ، دریایی از رنگ های چشم نواز ، بافت ظریف و مواد اولیه مرغوب باعث می شود فرش های تزئینی کوچک و تابلو فرش های گروس زیبایی خیره کننده ای داشته باشند. این صنایع دستی تزئینی برای کلکسیونر ها و علاقه مندان هنر فرش بافی گزینه ای ارزشمند محسوب می شود.

خواندن مطلب  اهمیت تراکم در فرش

نکات تکمیلی درباره فرش گروس

در حال حاضر قالی بافی در منطقه گروس به دو صورت عمده صورت می گیرد :

  • تک بافی یا بافت خانگی : در این شکل تولید ، هنرمندان خود در خانه مواد اولیه و ابزار را تهیه کرده و رج به رج قالی را بافته و در نهایت خود فروشنده هستند.
  • سرمایه گذاری دولتی : ارگان هایی مانند سازمان صنایع دستی یا اداره کار ، مواد اولیه و کمک های مالی را برای قالیبافان فراهم می کنند.

با توجه به زیبایی و کیفیت فرش گروس ، این قالی همواره طرفداران و متقاضیان خاص خود را دارد. همین امر باعث می شود فرش بیجار نسبت به نمونه های مشابه گران تر باشد.

قالی گروس به شیوه لول ، نیم لول و در موارد اندک تخت بافته می شود. در شیوه لول بافت ، معمولاً باید پود در جهت افقی کشیده شده و به تبع آن تار ها در دو سطح متفاوت قرار می گیرد. در این روش تأکید می شود که پود چنان در هم کوبیده شود که رج های گره بیشتر چسبیده و بافت فرش مستحکم تر شود.

پیشنهاد ویژهمحصولات بیشتر

[]

خرید فرش دستبافت شش متری کد 101957

مشخصات فنی

سایزابعادشکلمحل بافتنام طرح
6.51 متر مربع277 × 235 سانتی‌مترمستطیلهریسهندسی
+ اطلاعات بیشترمشاهده قیمت و خرید در دیجی کالا
[]

خرید فرش دستبافت تمام ابریشم شش متری گالری مدرن کد 30007

مشخصات فنی

سایزابعادشکلمحل بافتنحوه رنگرزی
شش متر مربع200 × 300 سانتی‌مترمستطیلقمسنتی با استفاده از رنگ‌های طبیعی
+ اطلاعات بیشترمشاهده قیمت و خرید در دیجی کالا
[]

خرید فرش دستبافت ذرع و نیم کد H1747

مشخصات فنی

سایزابعادشکلمحل بافتنام طرح
1/62 متر مربع152×107 سانتی‌مترمستطیلهمدانترنج
+ اطلاعات بیشترمشاهده قیمت و خرید در دیجی کالا
[]

خرید فرش دستباف شش متری طرح ماهی ترنج کد 1160 یک جفت

مشخصات فنی

سایزابعادشکلمحل بافتنام طرح
5.95 متر مربع302x197x1.3 سانتی‌مترمستطیلبیرجندترنج ماهی
+ اطلاعات بیشترمشاهده قیمت و خرید در دیجی کالا
[]

خرید فرش دستباف ذرع و نیم سی پرشیا کد 172040

مشخصات فنی

سایزابعادشکلمحل بافتنام طرح
1.58 متر مربع161x98x1 سانتی‌مترمستطیلتبریزلچک ترنجی
+ اطلاعات بیشترمشاهده قیمت و خرید در دیجی کالا
[]

خرید فرش دستبافت 12 متری مدل قشقایی

مشخصات فنی

سایزابعادشکلمحل بافتنام طرح
12 متر مربع385x300x2 سانتی‌مترمستطیلقملوزی
+ اطلاعات بیشترمشاهده قیمت و خرید در دیجی کالا
[]

خرید فرش دستبافت نه متری کد 102021

مشخصات فنی

سایزابعادشکلمحل بافتنام طرح
8.78 متر مربع244 × 360 سانتی‌مترمستطیلهریسهندسی
+ اطلاعات بیشترمشاهده قیمت و خرید در دیجی کالا
[]

خرید فرش دستبافت زرع ونیم عباسی مدل سالاری

مشخصات فنی

سایزابعادشکلمحل بافترنگ زمینه
1.5 متر مربع150x100x1 سانتی‌مترمستطیلقمسبز
+ اطلاعات بیشترمشاهده قیمت و خرید در دیجی کالا
[]

خرید فرش دستبافت شش و نیم متری اصفهان مقدم کد 290 یک جفت

مشخصات فنی

سایزابعادشکلمحل بافتنام طرح
6.5 متر مربع310x210x0.5 سانتی‌مترمستطیلاصفهانلچک ترنجی
+ اطلاعات بیشترمشاهده قیمت و خرید در دیجی کالا
[]

خرید فرش دستبافت دو متری طرح خشتی مدل H99

مشخصات فنی

سایزابعادشکلمحل بافتنام طرح
1.78 متر مربع160x115x2 سانتی‌مترمستطیلخراسانخشتی
+ اطلاعات بیشترمشاهده قیمت و خرید در دیجی کالا
[]

خرید فرش دستبافت دو و نیم متری طرح نهاوند مدل J104

مشخصات فنی

سایزابعادشکلمحل بافتنام طرح
1.92 متر مربع154x125x2 سانتی‌مترمستطیلنهاوندلچک ترنجی
+ اطلاعات بیشترمشاهده قیمت و خرید در دیجی کالا
[]

خرید فرش دستباف شش و نیم متری سی پرشیا کد 102458

مشخصات فنی

سایزابعادشکلمحل بافتنام طرح
6.31 متر مربع251x251x1 سانتی‌متردایرهتبریزترنج
+ اطلاعات بیشترمشاهده قیمت و خرید در دیجی کالا
[]

خرید فرش دستبافت دو نیم متری مدل نایین کد 1105789

مشخصات فنی

سایزابعادشکلمحل بافتنام طرح
2.5 متر مربع190x133x2 سانتی‌مترمستطیلنایینلچک ترنجی
+ اطلاعات بیشترمشاهده قیمت و خرید در دیجی کالا
[]

خرید فرش دستبافت یک متری طرح شکارگاهی کد 1402915

مشخصات فنی

سایزابعادشکلمحل بافتنام طرح
1 متر مربع115x80x1.5 سانتی‌مترمستطیلاصفهاندرختی
+ اطلاعات بیشترمشاهده قیمت و خرید در دیجی کالا
[]

خرید فرش دستبافت شش متری کد 518

مشخصات فنی

سایزابعادشکلمحل بافتنحوه رنگرزی
5.8 متر مربع290x200x2 سانتی‌مترمستطیلساروقسنتی با استفاده از رنگ‌های طبیعی
+ اطلاعات بیشترمشاهده قیمت و خرید در دیجی کالا
[]

خرید فرش دستبافت یک و نیم متری فرش هریس کد 101622

مشخصات فنی

سایزابعادشکلمحل بافتنحوه رنگرزی
1.52 متر مربع150x101x1 سانتی‌مترمستطیلتبریزسنتی با استفاده از رنگ‌های طبیعی
+ اطلاعات بیشترمشاهده قیمت و خرید در دیجی کالا
[]

خرید فرش دستباف چهار متری گالری نور کد H1866

مشخصات فنی

سایزابعادشکلمحل بافتنام طرح
3.46 متر مربع146× 237 سانتی‌مترمستطیلهمدانترنج
+ اطلاعات بیشترمشاهده قیمت و خرید در دیجی کالا
[]

خرید فرش دستباف دوازده متری سی پرشیا کد 187253

مشخصات فنی

سایزابعادشکلمحل بافتنام طرح
12.15 متر مربع405x300x1 سانتی‌مترمستطیلنایینلچک ترنجی
+ اطلاعات بیشترمشاهده قیمت و خرید در دیجی کالا
[]

خرید فرش دستبافت شش متری کد 101966

مشخصات فنی

سایزابعادشکلمحل بافتنام طرح
6.64 متر مربع203 × 327 سانتی‌مترمستطیلفراهانافشان
+ اطلاعات بیشترمشاهده قیمت و خرید در دیجی کالا
[]

خرید فرش دستبافت دوازده متری کد 102055

مشخصات فنی

سایزابعادشکلمحل بافتنام طرح
11.55 متر مربع294 × 393 سانتی‌مترمستطیلتبریزلچک ترنجی
+ اطلاعات بیشترمشاهده قیمت و خرید در دیجی کالا
[]

خرید فرش دستباف شش و نیم متری سی پرشیا کد 187249 یک جفت

مشخصات فنی

سایزابعادشکلمحل بافتنام طرح
6.29 متر مربع305x206x1 سانتی‌مترمستطیلاصفهانلچک ترنجی
+ اطلاعات بیشترمشاهده قیمت و خرید در دیجی کالا
[]

خرید فرش دستبافت نه متری مدل نایین کد 230

مشخصات فنی

سایزابعادشکلمحل بافتنام طرح
8.9 متر مربع358x250x2 سانتی‌مترمستطیلنایینلچک ترنجی
+ اطلاعات بیشترمشاهده قیمت و خرید در دیجی کالا
[]

خرید فرش دستبافت سه و نیم متری فرش هريس کد 101414

مشخصات فنی

سایزابعادشکلمحل بافتنام طرح
3.63 متر مربع2 × 155 × 234 سانتی‌مترمستطیلهریسلچک ترنجی
+ اطلاعات بیشترمشاهده قیمت و خرید در دیجی کالا
[]

خرید فرش دستبافت پنج ونیم متری متری طرح وینتیج کد 304

مشخصات فنی

سایزابعادشکلنحوه رنگرزیوزن تقریبی
5.4 متر مربع280x195x2 سانتی‌مترمستطیلسنتی با استفاده از رنگ‌های طبیعی9 کیلوگرم
+ اطلاعات بیشترمشاهده قیمت و خرید در دیجی کالا
[]

خرید فرش دستبافت دو متری اصفهان ضیائی کد 1105799

مشخصات فنی

سایزابعادشکلمحل بافترنگ زمینه
2 متر مربع0.5×116×175 سانتی‌مترمستطیلاصفهانالوان
+ اطلاعات بیشترمشاهده قیمت و خرید در دیجی کالا
[]

خرید فرش دستبافت شش متری مدل تبریز کد 58965

مشخصات فنی

سایزابعادشکلمحل بافتنحوه رنگرزی
6 متر مربع305x202x2 سانتی‌مترمستطیلتبریزشیمیایی
+ اطلاعات بیشترمشاهده قیمت و خرید در دیجی کالا
[]

خرید رومیزی فرش دستبافت مدل سالاری

مشخصات فنی

سایزابعادشکلمحل بافتنام طرح
0.46 متر مربع88x66x1 سانتی‌متردایرهتبریزهندسی
+ اطلاعات بیشترمشاهده قیمت و خرید در دیجی کالا
[]

خرید فرش دستبافت ده متری کد 102015

مشخصات فنی

سایزابعادشکلمحل بافتنام طرح
10.27 متر مربع280 × 367 سانتی‌مترمستطیلهریسهندسی
+ اطلاعات بیشترمشاهده قیمت و خرید در دیجی کالا
[]

خرید فرش دستبافت سه و نیم متری قم ابوالفضل بهی کد 120

مشخصات فنی

سایزابعادشکلمحل بافتنام طرح
3.5 متر مربع238x150x0.5 سانتی‌مترمستطیلقمگنبدی
+ اطلاعات بیشترمشاهده قیمت و خرید در دیجی کالا
[]

خرید فرش دستباف ذرع و نیم سی پرشیا کد 178012

مشخصات فنی

سایزابعادشکلمحل بافترنگ زمینه
1.64 متر مربع157 × 104 سانتی‌مترمستطیلبختیاریالوان
+ اطلاعات بیشترمشاهده قیمت و خرید در دیجی کالا
[]

خرید فرش دستبافت هفت متری کد 101884

مشخصات فنی

سایزابعادشکلمحل بافتنام طرح
7.19 متر مربع290 × 248 سانتی‌مترمستطیلهریسلچک ترنجی
+ اطلاعات بیشترمشاهده قیمت و خرید در دیجی کالا
[]

خرید فرش دستبافت ابریشم دو متری طرح جنگل مدل H110

مشخصات فنی

سایزابعادشکلمحل بافتنام طرح
2.1 متر مربع150x140x1 سانتی‌مترمستطیلخراسانجنگلی جوشقان
+ اطلاعات بیشترمشاهده قیمت و خرید در دیجی کالا
[]

خرید فرش دستباف نیم متری طرح ترنج کد 12

مشخصات فنی

سایزابعادشکلمحل بافتنام طرح
0.5 متر مربع40x30x0.5 سانتی‌مترمستطیلقمترنج
+ اطلاعات بیشترمشاهده قیمت و خرید در دیجی کالا
[]

خرید فرش دستبافت هشت و نیم متری اصفهان حاج باقری کد 527

مشخصات فنی

سایزابعادشکلمحل بافتنام طرح
8.5 متر مربع345x250x1.5 سانتی‌مترمستطیلاصفهانگنبدی
+ اطلاعات بیشترمشاهده قیمت و خرید در دیجی کالا
[]

خرید فرش دستبافت شش متری طرح لچک ترنج مدل مارال کد 9912102

مشخصات فنی

سایزابعادشکلمحل بافتنام طرح
6 متر مربع200x295x1.2 سانتی‌مترمستطیلاردکانلچک ترنجی
+ اطلاعات بیشترمشاهده قیمت و خرید در دیجی کالا
[]

خرید فرش دستبافت 6متری طرح گلدان ابریشم کد 10041

مشخصات فنی

سایزابعادشکلنام طرحرنگ زمینه
6 متر مربع300x200x1 سانتی‌مترمستطیلگلدانیخاکستری
+ اطلاعات بیشترمشاهده قیمت و خرید در دیجی کالا

منبع : ویکی‌پدیا ، دانشنامه آزاد